เวลาพูดถึงยาฉีดคุมกำเนิด หลายคนมักนึกถึงเข็ม 3 เดือนเพียงแบบเดียว แต่ในความเป็นจริง ปัจจุบันยาฉีดคุมไม่ได้มีแค่ชนิดเดียว และความต่างไม่ได้อยู่แค่ระยะเวลาที่คุมได้เท่านั้น ยังต่างกันทั้งชนิดของฮอร์โมน วิธีฉีด ความเหมาะสมกับคนให้นมบุตร รวมถึงข้อควรระวังด้านสุขภาพของแต่ละคนด้วย หากกำลังตัดสินใจเลือกวิธีคุมกำเนิดแบบฉีด การรู้ว่าแต่ละแบบต่างกันอย่างไร จะช่วยให้เลือกได้เหมาะกว่าและลดโอกาสเจอปัญหาทีหลัง
ถ้ามองแบบเข้าใจง่าย ยาฉีดคุมกำเนิดในปัจจุบันแบ่งได้ 2 กลุ่มหลัก กลุ่มแรกคือยาฉีดคุมชนิดโปรเจสตินเดี่ยว ซึ่งเป็นแบบที่คนส่วนใหญ่คุ้นกันมากที่สุด อีกกลุ่มคือยาฉีดคุมชนิดฮอร์โมนรวมรายเดือน ซึ่งมีทั้งโปรเจสตินและเอสโตรเจนอยู่ในเข็มเดียว แนวทางราชวิทยาลัยสูตินรีแพทย์แห่งประเทศไทยระบุว่าในไทย กลุ่มโปรเจสตินเดี่ยวที่ใช้มี DMPA และ NET EN ส่วนยาฉีดคุมชนิดฮอร์โมนรวมที่มีใช้ในไทยยกตัวอย่างเช่น Cyclofem ขณะที่คู่มือ Family Planning Global Handbook อธิบายชัดว่ากลุ่มรายเดือนเป็นคนละกลุ่มกับ DMPA และ NET EN แม้ทั้งหมดจะอยู่ในหมวดยาฉีดคุมกำเนิดเหมือนกันก็ตาม สำหรับใครที่กำลังหาความรู้เกี่ยวกับการฉีดยาคุมกำเนิด ติดตามอ่านกันได้เลยคะ
ชนิดโปรเจสตินเดี่ยว แบบที่คนไทยคุ้นที่สุด
ชนิดแรกที่พบได้บ่อยมากคือ DMPA หรือ depot medroxyprogesterone acetate แบบนี้เป็นยาฉีดคุมชนิดโปรเจสตินเดี่ยว ไม่ผสมเอสโตรเจน แนวทางของไทยอธิบายว่า DMPA ขนาด 150 มิลลิกรัมเป็นแบบฉีดเข้ากล้าม ส่วนข้อมูลจาก CDC ระบุเพิ่มเติมว่าปัจจุบันยังมี DMPA แบบฉีดใต้ผิวหนังขนาด 104 มิลลิกรัมด้วย โดยภาพรวมก็คือเป็นยาฉีดคุมกลุ่ม 3 เดือนหรือประมาณ 12 ถึง 13 สัปดาห์ จุดเด่นของกลุ่มนี้คือเหมาะกับคนที่ต้องการคุมกำเนิดระยะยาวขึ้นและไม่อยากจำกินยาทุกวัน อีกทั้งยังเป็นตัวเลือกที่มักถูกพูดถึงบ่อยในคนที่ไม่เหมาะกับฮอร์โมนเอสโตรเจน
อีกตัวในกลุ่มโปรเจสตินเดี่ยวคือ NET EN หรือ norethisterone enanthate แนวทางราชวิทยาลัยสูตินรีแพทย์ฯ ระบุว่าเป็นยาฉีดเข้ากล้ามทุก 8 สัปดาห์ หรือพูดให้เข้าใจง่ายคือแบบ 2 เดือน ขณะที่ Family Planning Global Handbook ก็อธิบายตรงกันว่า NET EN ต้องฉีดทุก 2 เดือน และ NHS inform ระบุชื่อการค้าที่หลายคนอาจเคยได้ยินอย่าง Noristerat ซึ่งในบางประเทศมักใช้ช่วงสั้น ๆ มากกว่าจะใช้ยาวต่อเนื่อง ดังนั้นถ้าเห็นคำว่าเข็ม 2 เดือน นั่นมักหมายถึงกลุ่ม NET EN นั่นเอง
ชนิดฮอร์โมนรวมรายเดือน แบบ 1 เดือนที่หลายคนยังสับสน
อีกกลุ่มหนึ่งคือยาฉีดคุมชนิดฮอร์โมนรวมรายเดือน หรือ combined injectable contraceptives จุดต่างสำคัญคือในเข็มเดียวมีทั้งโปรเจสตินและเอสโตรเจน ไม่ได้มีเฉพาะโปรเจสตินเหมือน DMPA หรือ NET EN คู่มือ Family Planning Global Handbook ระบุว่ากลุ่มนี้ใช้ฉีดทุก 4 สัปดาห์ และมีสูตรที่ใช้กัน เช่น medroxyprogesterone acetate ร่วมกับ estradiol cypionate หรือ norethisterone enanthate ร่วมกับ estradiol valerate แนวทางของไทยก็ระบุว่ามียาฉีดคุมชนิดฮอร์โมนรวมที่ใช้ในประเทศไทย เช่น Cyclofem ดังนั้นถ้าถามว่าแบบ 1 เดือนในปัจจุบันมีไหม คำตอบคือมี และมันไม่ใช่แค่ย่อเวลานัดฉีดให้ถี่ขึ้น แต่เป็นคนละกลุ่มฮอร์โมนกับเข็ม 3 เดือนและ 2 เดือนด้วย
ความต่างตรงนี้สำคัญมาก เพราะหลายคนเข้าใจว่าเลือก 1 เดือนหรือ 3 เดือนเป็นแค่เรื่องความสะดวกเรื่องนัด แต่จริง ๆ แล้วผลต่อรอบเดือน ความเหมาะกับคนให้นมบุตร และข้อจำกัดด้านสุขภาพอาจไม่เหมือนกัน กลุ่มรายเดือนมีเอสโตรเจนอยู่ด้วย จึงต้องระวังมากขึ้นในบางคน เช่น ผู้ที่มีความดันสูงควบคุมไม่ได้ มีโรคตับรุนแรง สูบบุหรี่จัดในวัย 35 ปีขึ้นไป หรือมีภาวะเสี่ยงบางอย่างที่เกี่ยวกับหลอดเลือด ขณะที่กลุ่มโปรเจสตินเดี่ยวมักใช้ได้กว้างกว่าในหลายสถานการณ์
ถ้าอยากจำแบบง่าย ควรแยกแบบนี้
ถ้าอยากจำให้ไม่สับสน ลองแยกตามระยะเวลาจะเข้าใจง่ายที่สุด แบบแรกคือเข็ม 3 เดือน ซึ่งแกนหลักคือ DMPA และปัจจุบันมีทั้งแบบฉีดเข้ากล้ามและฉีดใต้ผิวหนัง แบบที่สองคือเข็ม 2 เดือน ซึ่งหมายถึง NET EN และแบบที่สามคือเข็ม 1 เดือน ซึ่งเป็นยาฉีดคุมชนิดฮอร์โมนรวมรายเดือน เมื่อจำแบบนี้ จะเห็นภาพทันทีว่าไม่ใช่ยาตัวเดียวกันลดหรือเพิ่มความถี่การฉีด แต่เป็นคนละสูตร คนละลักษณะ และเหมาะกับผู้ใช้ต่างกัน
เรื่องที่ควรรู้ก่อนเลือกฉีดคุม
ไม่ว่าจะเลือกชนิดไหน ยาฉีดคุมกำเนิดมีข้อหนึ่งที่เหมือนกันคือไม่ป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ หากต้องการลดความเสี่ยงเรื่องโรคติดเชื้อ ยังควรใช้ถุงยางร่วมด้วย นอกจากนี้แต่ละกลุ่มยังมีเรื่องที่ต้องคิดต่อ เช่น กลุ่มโปรเจสตินเดี่ยวมักทำให้เลือดประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอหรือหายไปได้ และภาวะเจริญพันธุ์อาจกลับมาช้ากว่าวิธีคุมกำเนิดบางแบบหลังหยุดใช้ ส่วนกลุ่มรายเดือนมักมีรูปแบบการมีเลือดออกสม่ำเสมอกว่า แต่ก็มีข้อจำกัดของเอสโตรเจนเข้ามาเกี่ยวข้องมากขึ้น จึงไม่มีแบบไหนที่ดีสำหรับทุกคนแบบเหมารวม
อีกประเด็นที่ไม่ควรมองข้ามคือเรื่องความสะดวกในชีวิตจริง คนที่ชอบวิธีนัดห่าง ๆ อาจชอบ DMPA มากกว่า แต่คนที่อยากให้รอบเดือนค่อนข้างเป็นจังหวะและไม่มีข้อห้ามเรื่องเอสโตรเจน อาจสนใจแบบรายเดือนมากกว่า ส่วนคนที่ต้องการทางเลือกตรงกลาง ก็อาจพบว่า NET EN เป็นคำตอบที่พอดี ดังนั้นคำถามที่ควรถามตัวเองก่อนเลือก ไม่ใช่แค่ว่าอยากฉีดแบบไหน แต่ควรถามด้วยว่าอยากคุมกำเนิดนานแค่ไหน มีแผนมีลูกเมื่อไร ให้นมบุตรอยู่หรือไม่ และมีโรคประจำตัวอะไรที่ควรแจ้งแพทย์บ้าง
สรุป
ยาฉีดคุมกำเนิดในปัจจุบันไม่ได้มีเพียงเข็ม 3 เดือนแบบที่หลายคนเข้าใจ แต่แบ่งได้ชัดเจนเป็น 2 กลุ่มใหญ่ คือโปรเจสตินเดี่ยวและฮอร์โมนรวมรายเดือน หากแยกแบบจำง่ายตามช่วงเวลานัดฉีด จะได้ 3 แบบที่คนมักพูดถึงคือ DMPA แบบ 3 เดือน NET EN แบบ 2 เดือน และยาฉีดคุมชนิดฮอร์โมนรวมแบบ 1 เดือน ความต่างของแต่ละแบบไม่ได้อยู่แค่ความถี่ของนัดฉีด แต่รวมถึงชนิดฮอร์โมน ความเหมาะกับช่วงให้นมบุตร รูปแบบประจำเดือน และข้อควรระวังทางสุขภาพด้วย